Tevârih, Marmara Üniversitesi Dijital Beşerî Bilimler Uygulama ve Araştırma Merkezi (DBB-M) bünyesinde yürütülen "Osmanlı-Türkiye Kaynakları: Dijital Veri Tabanı ve Analiz Projesi" (DBB-M-KAYNAK) kapsamındaki Tevârih kaynak grubunun dijital uygulama katmanıdır. Proje, Osmanlı ve Türkiye tarihine dair seçilmiş eser türleri üzerinden veri tabanı oluşturma ve dijital analiz uygulamaları gerçekleştirme amacını taşımaktadır.
Proje için ilk aşamada üç temel kaynak türü seçilmiştir: Tevârih (Osmanlı devlet ve toplum yapısına dair zengin veri kaynağı), Seyahatnameler (sosyal ve kültürel tarih, algı ve söylem çalışmaları için önemli kaynaklar) ve Hatırât (Osmanlı'nın modern dönemi ve Cumhuriyet dönemi tarihi ve toplumsal hayatına dair çeşitli veriler). Kaynak gruplarının kapsadığı eserlerin titizlikle listelenmesi, verilerinin sistematik biçimde işlenmesi ve her kaynak grubundan seçilecek metinlerde farklı dijital yöntemlerin uygulanması amacını kapsayan bu çalışma ileri araştırmalar için bir altyapı sunacaktır.
Tevârih ve Müellifler, Osmanlı tarih yazıcılığına dair biyografik ve bibliyografik kayıtları katalog maddeleri olmaktan çıkarıp aranabilir, karşılaştırılabilir ve haritalanabilir bir veri alanına dönüştürmeyi amaçlamaktadır. Seçilmiş iki kaynak eser (Bursalı Mehmed Tâhir'in Osmanlı Müellifleri ve Franz Babinger'in Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri) sistematik biçimde etiketlenmiş müellif-eser-mekân ilişkileri coğrafi bilgi sistemleri üzerinde konumlandırılmıştır.
Platform, kullanıcılara birbirini tamamlayan çıktılar sunar: müellifleri ve eserleri aranabilir kılan bir dijital katalog; nüsha ve kabir konumlarını gösteren etkileşimli bir harita; ölüm tarihine göre gezinilebilen bir kronoloji; ve kütüphanelere göre dağılımı gösteren analiz araçları.
Fehmi Yılmaz, Nicole Kançal-Ferrari, Murat Can Ganiz, Zübeyir Nişancı, Sümeyye Akça
Yunus Uğur (Yönetici), Ayşegül Çimen, Serpil Özcan, Özge Eda Kaya, Rümeysanur Erikli Doğan, Ahmet Tekin, Tuba Nur Saraçoğlu, Taha Yasin Tan, Ahmet Baran Demir, Necmettin Semiz, Zeynep Etka Özdemir
Franz Babinger, 1891 yılında Almanya'nın Weiden şehrinde doğdu. 1914 yılında Maximilian Üniversitesi'nde doktora tezini savundu. 1915 yılında I. Dünya Savaşı'na topçu yedek subayı olarak katıldı ve Çanakkale muharebelerinde görev aldı. 1921 yılında Berlin Friedrich Wilhelms Üniversitesi'nde doçent, üç yıl sonra ise profesör oldu. II. Dünya Savaşı'nın ardından Münih Ludwig-Maximilian Üniversitesi'nde Yakındoğu Tarih ve Medeniyeti ile Türkoloji Kürsüsü'nün başına geçti ve burada kendi adına bir enstitü kurdu.
Babinger'in Türk akademisindeki tanınırlığı; Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke (Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, 1927) ve Mehmed der Eroberer und seine Zeit (Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı, 1953) adlı eserlerine dayanır.
1927 tarihli Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, Carl Brockelmann'ın Geschichte der arabischen Litteratur adlı çalışması model alınarak hazırlanmıştır. Babinger bu çalışmasında 376 Osmanlı tarih müellifini incelemiş; biyografik bilgilerle birlikte eserlerin bulundukları kütüphaneleri de listelemiştir. Eser Coşkun Üçok tarafından Türkçeye çevrilmiş, 1982 yılında Ankara'da yayımlanmıştır. Mevcut çeviri 2026 itibarıyla güncellenmemiş olsa da eserin Türkçeye kazandırılmış olması Osmanlı tarihçiliği için kıymetini korumaktadır.
Bursalı Mehmed Tâhir, 22 Kasım 1861'de Bursa'da doğdu. Harbiye'yi tamamlayarak askerlik mesleğine giren Tâhir, Manastır'da coğrafya ve tarih öğretmenliği, Selânik'te ise Askerî Rüşdiye müdürlüğü görevlerinde bulundu. Genç yaşlardan itibaren tasavvufa ilgi duyan Tâhir, Melâmî tarikatına intisap ederek bu çevreyle derin bağlar kurdu. Manastır yıllarında başladığı biyografi ve bibliyografya çalışmalarını, sonraki görev yerleri olan İzmir ve Aydın bölgelerinde sürdürdü; mezar taşlarını inceleyerek ve kütüphaneleri dolaşarak unutulmaya yüz tutmuş müellif ve eserleri ilim dünyasına kazandırdı.
Yirmi yılı aşkın bir emeğin ürünü olan ve üç cilt halinde 1915-1924 yılları arasında yayımlanan Osmanlı Müellifleri, 1691 müellifin biyografisini ve eserlerini sistematik biçimde bir araya getiren kapsamlı bir biyobibliyografik ansiklopedidir. Hayatını Osmanlı ilim ve kültür mirasının araştırılmasına adayan Bursalı Tâhir, 28 Ekim 1925'te İstanbul'da vefat etti; Üsküdar'da Aziz Mahmud Hüdâyî Dergâhı hazîresine defnedildi.
Bu veri tabanında eserin Tarihçiler (Müverrihler) faslı ile bu fasılda ayrı madde açılmadan eser adı ve müellifiyle kısaca listelenen "Derç Edilmemiş" bölümü kullanılmıştır; diğer fasıllardaki müellif ve eserler kapsam dışıdır. Kaynak olarak M. A. Yekta Saraç editörlüğünde TÜBA tarafından 2016'da yayımlanan, doğrudan transliterasyon esaslı ve kapsamlı dizinlerle desteklenmiş akademik baskı esas alınmıştır.
Mehmed Tâhir'in eserinin 3. cildinde yer alan Müverrihîn faslında kimi müellifleri düz metin, kimini liste hâlinde aktarması, isimleri zaman zaman kısaltması, bir esere dair bilgiyi farklı yerlere dağıtması veri aktarımını güçleştirmiştir. Müelliflerin eserlerine ilişkin verdiği kütüphane bilgileri sınırlı olduğundan müellif adı, eser adı, müellif doğum yeri ve medfun olunduğu yer en verimli sütunlar olmuştur. Eser içeriklerine ilişkin notlar bilgi kartlarına ilave edilmiş ancak istinsah tarihi, müstensih adı ve koleksiyon numarası gibi bilgiler çoğunlukla boş kalmıştır.
Babinger'in eserinde ise çeviri, zeyl, mecmua, istinsah, muhtasar ve parça-bütün ilişkisine sahip eserler bağlantı türlerine göre ayrıca işlenmiştir; toplam 2170 kayıttan 2009'unda eser adı doğrudan Babinger tarafından verilmiştir. Babinger'in kendi metninden aktarılan bilgiler "Babinger'in notları", araştırmacıların tespit ve yorumları ise ayrı olarak "Araştırmacı notu" olarak belirtilmiştir.
Aynı müellif iki kaynakta farklı bilgilerle geçebilmektedir — örneğin İdrîs-i Bitlisî'nin ölüm tarihi Babinger'de 1521, Tâhir'de ise 1520 olarak kayıtlıdır. Bu tür uyuşmazlıklar büyük ölçüde düzeltilmeden, iki kaynağın kendi verisiyle olduğu gibi bırakılmıştır. Veri girişi sürecinde araştırmacılar bazı açık yazım ya da aktarım hatalarını fark ettikçe düzeltmiştir.
Ortaya çıkan veri seti, iki tarihçinin de biyobibliyografik eserini yazarken hangi kaynak ve yöntemi kullandığını göstermektedir: Babinger, müelliflerin hayatından çok eserlerinin kütüphane ve katalog bilgisiyle ilgilendiği için eserlerin bulunduğu kütüphanelere dair zengin bir coğrafya verisi oluşmuştur; Mehmed Tâhir ise müelliflerin doğum yerleri, aileleri, ilmî çevreleri ve özellikle mezar yerleriyle ilgilenmiş, bu da mezar konumlarına dair bir veri kümesi ortaya çıkarmıştır.
Bu projede emeği geçen, veri derleme ve işleme sürecine katkıda bulunan tüm araştırmacılara teşekkür ederiz.